Gregor Samsa'nın Dönüşümü: Bir Böceğe Değil, Kendine Yabancılaşmak

Franz Kafka, 3 Temmuz 1883'te Prag'da doğdu. 1901'de Ferdinand-Karls Üniversitesi'nde hukuk okumaya başladı ve 1906'da doktorasını aldı. Bu dönemde Franz Werfel, Oskar Baum ve Max Brod gibi isimlerin bulunduğu bir entelektüel çevreye girdi. İlk yaratıcı döneminde Hüküm gibi kısa öykülere başladı; Gogol'un Akakiy Akakiyeviç'inin edebi mirasından beslenen Gregor Samsa karakteri, Dönüşüm adlı eserinde hayat buldu. 1914'te ikinci romanı Dava'yı ve Ceza Sömürgesi öyküsünü kaleme aldı. Hayatının son iki buçuk yılında Açlık Sanatçısı, Şato ve Şarkıcı Josephine ya da Fare Ulusu gibi en önemli eserlerini tamamladı. 3 Haziran 1924'te, henüz 41 yaşındayken Kierling Sanatoryumu'nda hayatını kaybetti. Bitiremediği romanı Amerika ise 1924'te yayımlandı.

Kitabın Özeti

Kitap, Gregor Samsa'nın bir sabah kendini dev bir böceğe dönüşmüş olarak bulmasıyla başlar. Samsa ailesinin geçimini gezici bir pazarlamacı olarak ağır şartlarda çalışarak sağlamaktadır. Küçük kız kardeşi Grete, dönüşümden sonra ona bakan kişi olur; başlarda iyi giden bu ilişki zamanla bozulur — Grete önce gönüllü olarak ilgilenirken, ilerleyen süreçte sabırsızlaşır ve kasıtlı olarak kötü yemekler getirmeye başlar.

Gregor'un dönüşümünden sonra aile bireyleri çalışmaya başlar: kız kardeşi bir dükkânda tezgâhtarlık yapar, babası yeniden iş hayatına döner. Gregor, babasının patronuna olan borcu yüzünden nefret ettiği işten ayrılamamıştır. Kitap, Gregor'un odasında son nefesini vermesi ve ailesinin ondan kurtulmanın getirdiği huzurla yeni hayaller kurmaya başlamasıyla sona erer.

Gregor Samsa'nın Kişilik Kuramlarına Göre Analizi

Alfred Adler'e Göre Analiz

Adler'in kuramına göre insanlar, toplumsal çıkar uğruna kendi ihtiyaçlarını ikinci plana atabilir. Gregor'da, ailenin ve babanın kurallarına uygun yaşama zorunluluğu karşısında sürekli bastırılan bireysel isteklerin mücadelesini görürüz. Ailesinin patronundan aldığı borç yüzünden bu işi yapmak zorunda olan Gregor, beş altı yıl çalışırsa borçtan kurtulabileceğini düşünür — böcek olarak uyandığı sabah bile önceliği ailesidir.

Adler'e göre ideal baba, çocuklarına değer veren ve bakımlarına anneyle eşit derecede katkıda bulunan babadır. Duygusal uzaklık (ilgisizlik) ve otoriteryanizm, çocuğun sosyal ilgisinin gelişimini olumsuz etkileyen iki temel hatalı davranıştır.

Gregor'un babasında bu iki özelliği açıkça görürüz: böceğe dönüştüğü ilk sabahki düşmanca bakışı ve yumruk sıkışı, dönüşüme karşı duygusal bir tepki vermemesi, masadan aldığı elmalarla Gregor'u yaralaması.

Adler'e göre aşağılık kompleksinin üç temel sebebi vardır: organ kusurları, şımartılma ve yetersiz ilgi. Gregor'da bu üçünden en belirgini, ailesi tarafından gösterilen yetersiz ilgidir — bunun sonucunda oluşan aşağılık kompleksi, kendine zarar verme pahasına kapıyı açtığında hissettiği yeterlilik duygusunda ve ayaklarına söz geçirebildiğini fark ettiğinde kendini iyi hissetmesinde görülür.

Adler'in doğum sırası kuramına göre ilk çocuk, ikinci çocuk geldikten sonra kendini soyutlamaya gider ve bağımsız kalmaya çalışır. Gregor, böcek haliyle bile liderlik özelliği göstererek kız kardeşinin konservatuvara gitmesi için hayaller kurar; kiracıların önünde keman çalarken salona gelip kız kardeşini ikna etmeye çalışması buna örnektir.

Abraham Maslow'a Göre Analiz

Maslow'a göre insanda açlık, susuzluk, güvenlik ve sevgi ihtiyacı gibi doğuştan gelen "eksiklik güdüleri" vardır. Gregor'un bir böceğe dönüşmüş olması bu güdülerin ortadan kalkmasına engel değildir: şekerli sütlü bir kâse gördüğündeki sevinci, acıkması, kız kardeşinin getirdiği bazı yemekleri beğenmemesi, kendini bir çarşafa sarıp güvene almaya çalışması ve kız kardeşinin sevgisine duyduğu ihtiyaç bunu gösterir.

Erich Fromm'a Göre Analiz

Fromm'a göre ilgi, sorumluluk, saygı ve bilgi gerçek sevginin temel bileşenleridir. Gregor'un kız kardeşinin konservatuvara gitmesi için çabalaması ve bunu babasıyla konuşmayı planlaması, bu ilgiye örnektir.

Sorumluluk, diğer insanların açık ya da gizli ihtiyaçlarına verilen yanıttır; sevdiğimiz kişinin ihtiyaçlarına yanıt vermeye istekli ve hazır olmak demektir.

Gregor, ailesinin borcunu ödemek için kendi isteklerini bir kenara bırakır; böcek olduktan sonra bile müdürüyle konuşma çabasına girmesi bu sorumluluk duygusunun sürdüğünü gösterir. Fromm'un "yaşamseverlik" kavramı — ölüme karşı direnme ve yaşamı sürdürme eğilimi — de Gregor'da görülür: babasının darbelerine rağmen bedenini korumaya, işlevselliğini sürdürmeye ve faydalı olmaya çalışır.

Çevresindeki Karakterlerin Analizi

Gregor'un Babası

Fromm'un "yetkencilik" (otoriteryanizm) kavramına göre bu eğilim, başkalarını kendine bağımlı kılıp güçsüzler üzerinde güç kazanma isteğidir. Bay Samsa'da bu durum açıkça görülür: eşi ve kızı üzerinde egemenlik kurarak, Gregor'un böcek olmasıyla yeniden çalışıp gücünü kanıtlayarak.

Gregor'un Annesi

Astımlı olduğu belirtilen anne, bağımsız bir birey olma özelliği göstermez. Fromm'un tanımladığı gibi, ataerkil sistemin kadına biçtiği pasif ve ikinci planda kalma rolünü oynar; hep babanın arkasındadır.

Gregor'un Kız Kardeşi (Grete)

Erikson'un "Kimliğe Karşı Kimlik Karmaşası" (ergenlik dönemi) kuramına göre değerlendirilebilir. 16-17 yaşlarında, keman çalmayı seven bir genç kızdır. Gregor'un dönüşümünden sonra ona iyi davranır, ailenin geçimine katkı için çalışmaya başlar ve meslek tercihini belirlemeye çalışırken bir kimlik bunalımı yaşar. Ancak zamanla dayanamayıp Gregor'la ilgilenmeyi bırakır ve ondan kurtulmak gerektiğini ilk dile getiren kişi olur — bu da yaşadığı kimlik karmaşasıyla ilişkilendirilebilir.